O 19 de setembro de 1986 o pleno do Concello de Arzúa adoptou o acordo de confeccionar unha guía turística de Arzúa. O autor foi Eduardo Aurelio Cacheda Vigide e foi publicada pola editorial Everest en castelán e galego. Nas páxinas 90 a 93 da versión en galego, dise esto da parroquia de San Estevo do Campo:
Campo, San Estevo
No extremo norte do Concello, estremando co de Frades, está a parroquia de Campo, que a tradición tamén relaciona coas peregrinaxes xacobeas, xa que en Campo facían a última noite, ou parada, os romeiros que, desviándose do Camiño Francés, vía Sobrado, se dirixían cara a Santiago. A súa poboación esta distribuída nos seguintes lugares: Cincocalles, Denoi, Fucarelos, Gandarón, Goimil, Igrexa, Lameiro, Outeiro, Quintas, Samil e Toande.
A súa igrexa parroquial, do século XVIII, está construída, igual cá de Calvos, combiando sillares de granito con cachotería de pedra pizarrosa. A fachada principal remata nunha espadana de granito con pináculos.
Campo: retablo maior
O retablo maior é de estilo barroco con elementos rococós. Resuta moi interesante o conxunto do sagrario co expositor. Na fornelo superior hai unha Inmaculada do século XVIII con iconografía pouco común. Os retablos laterais son de estilo corintio, do século XVIII: as imaxes son do século XIX.
Emprazado nunha ampla e fermosa carballeira, á que se chega por unha artística avenida formada por carballos vellos, está o santuario da Mota onde se celebra unha das máis sonadas romarías da zona.
O santuario, dende o punto de vista arquitectónico e artístico, non ofrece meirande interese. É unha capela sinxela de cahotería cunha portada rematada nunha espadana con pináculos. No seu interior hai un retablo barroco, do século XVIII, con imaxes dos Apóstolos, ós que lles está dedicado o santuario, de estilo moi popular e unhas curiosas e interesantes pinturas do século XIX no muro do arco triunfal.
A festa principal do santuario celébrase o día 21 de setembro, á honra de San Mateo mais hai outras de menor solemnidade, os días 24 de agosto (a San Bartolomeu), e o 28 de outubro (a San Simón). As lendas, tradicións e devoción relacionadas con este santuario están vencelladas cos Apóstolos, aínda que sobre tódolos demais sobresaen os tres devanditos, sobre todo San Bartolomeu.
Dise e crese que el protexe as colleitas do pedrazo. Para que estas sexan abundantes e non as ataque ningunha peste adoitábase levar as leiras un pouco de area (area do santo) dos arredores da capela.
Invócase tamén como protector do gando, sobre todo do lanar, que foi moi abundante na zona. Era común pasea-lo gando ó redor do santuario para “facilita-la” intervención do santo; despois como agradecemento doábanselle varios exemplares.
Para cura-lo bocio realizase a ceremonia denominada “corta-lo lobiño” que se desenvolve do seguinte xeito: un coitelo que o santo sostén entre as mans pásase polo pescozo do que padece o mal e asemade dise esta invocación: “que che dea a sanidá e che quite a enfermedá pola virú so santiño, amén”. Para lograr outros favores ou proteccións repítese a mesma invocación asemade se fai pasa-la imaxe do santo por riba da cabeza e dos ombreiros (“po-lo santo”).
No lugar da Igrexa, na casa de Salmonte hai un importante hórreo do século XIX de celeiro macizo con sete pes.
Ata 1833 o Reino de Galicia estivo dividido en sete provincias, unha delas era Santiago e a esa provincia pertencía o actual Concello de Arzúa. Jesús Barral-Guerín y Rouco, no número 279 da revista “Hidalguía: la revista de genealogía, nobleza y armas” (ano 2000), publicou un traballo titulado “Hidalgos avecindados y forasteros empadronados en las parroquias de la Villa de Arzúa en los libros del Catastro del Marqués de la Ensenada y algunas notas histórias y geográficas referentes a dicha villa”. O seguinte parágrafo está tirado literalmente dese traballo:
Las ventidós parroquias que constituyen hoy en día el Concejo de Arzúa, se encontraban encuadradas, bajo el Antiguo Régimen, en la antigua Provincia de Santiago (una de las siete que formaban el antiguo Reino de Galicia), y sometidos a los siguientes señoríos jurisdiccionales: – Abeancos (parroquias de Brandeso y Tronceda), del Conde de Monterrey; – Arzúa (parroquias de Vila de Arzúa, Santa María de Arzúa, Burres, Calvos de Sobrecamiño, A Mella y Villadavil); Bendaña (parroquias de Lema, Pantiñobre y Viñós); Melide (parroquias de Castañeda, Rendal y Villantime); Mesía (parroquia de Campo) y Xiro da Rocha (parroquia de Branzá), del Arzobispo de Santiago; – Boente (parroquias de Boente, Figueroa y Maroxo), del Conde de Altamira -Oíns (parroquias de Dodro y Oínes), de la familia Guiráldez; – San Justo de Dombodán (parroquia de Dombodán), del Monasterio de San Martín de la ciudad de Santiago.
Para unha mellor comprensión, elaboramos esta taboa:
Parroquia de Arzúa
Señorío xurisdiccional
A Mella
Arzúa, do Arzobispo de Santiago
Arzúa (Santa María)
Arzúa, do Arzobispo de Santiago
Arzúa (Vila)
Arzúa, do Arzobispo de Santiago
Boente
Boente, do conde de Altamira
Brandeso
Abeancos, do Conde de Monterrey
Branzá
Xiro da Rocha, do Arzobispo de Santiago
Burres
Arzúa, do Arzobispo de Santiago
Calvos de Sobrecamiño
Arzúa, do Arzobispo de Santiago
Campo
Mesía, do Arzobispo de Santiago
Castañeda
Melide, do Arzobispo de Santiago
Dodro
Oíns, da familia Giráldez
Dombodán
San Xusto de Dombodán, do Mosteiro de San Martín Pinario
O xornal de Vigo “El Pueblo Gallego” publicou en 1926 (concretamente o venres 3 de setembro) unha nova que decía:
De fútbol.- El “Alfonso XII F.C.” de Arzúa, contendió el pasado domingo con el “Racing Club” local.
El partido fué muy accidentado, en primer lugar por las protestas de algún sector contra el arbitraje y después por que no pudo ser terminado ya que los del “Racing” a los 25 minutos de juego del segundo tiempo, se retiraron del campo alegando falta de luz cuando tenían dos goals a uno.
No xornal “Gaceta de Galicia, diario de Santiago. Decano de la prensa de Compostela” publicouse esta nova o 15 de febreiro de 1918:
Mitín sangriento en Arzúa
Con motivo de haber llegado a Arzúa el candidato a Diputado a Cortes por aquel distrito, se registraron en dicho pueblo lamentables y sangrientos sucesos.
Entre algunos individuos que se amolinaron cruzáronse numerosos disparos.
Algunas personas resultaron heridas, y una de ellas de tanta gravedad que hubo precisión de trasladarla inmediatamente al Hospital de Santiago
Grazas a Jesús Bendaña podemos compartir este interesante documento, no que os funcionistas daquel ano invitan a participar (con vela) na procesión do Corpus. O texto di así:
Los encargados de costear, por devoción, la función del
Sanctissimun Corpus Christi
Ruegan a V. se digne concurrir con vela a la procesión que saldrá de la iglesia parroquial , después de la Misa mayor, el próximo día 3, por cuyo favor le anticipan gracias.
Arzúa, Mayo 31 de 1926
José Bendaña José Lamas Eustaquio Carreira Jesús Bendaña Manuel Cascón
Compartimos o que escribeu Eduardo Aurelio Cacheda Vigide na guía turística “Arzúa no Camiño de Santiago” publicada por Everest en duas versións (castelán 1987, galego 1988). O ISBN da versión galega é o 84-241-9921-9
Seguindo a estrada que vai ata Boimorto, e unida á vila de Arzúa, atópase esta parroquia que está formada polos seguintes lugares: Bosende, Capelán, Foxado, Fonte, Fonxe, Fraga, Igrexa, Outeiro, Pazo, Piñeiral, Quenlla, Rascados, Reboredo, Ribadiso, San Salvador, Seixas e Viso.
A igrexa parroquial é do século XIX, cunha curiosa traslación da espadana sobre un muro plano á cabeceira do edificio. O seu estilo non ten maior interese e é o normal para este tipo de edificacións da época.
Moi preto da igrexa, dentro do campo destinado ás festas populares, hai un cruceiro de granito do século XIX e XX que foi transladado aquí doutro lugar. Consta dunha base de catro chanzos, pé sinxelo e vara de sección cadrada con arestas matadas. Tanto o capitel coma a cruz non casan coa vara e son anteriores. O capitel é de cesta con cabezas de querubíns no centro de cada cara. A cruz é árborea co Crucificado morto e a Virxe das Dores.
No lugar de Bosende hai outros dous cruceiros de cimento que sustituiron recentemente a outros de madeira. Un destes cruceiros, asentado sobre un pedestal rectangular, nunhas brañas próximas ao lugar, lembra o lugar onde, segundo a tradición, “apareceu” Santa Mariña. O outro cruceiro, situado case enfrente da capela na que se venera á Santa, lembra o “milagre” da Santa, que ó face-lo seu peso insoportable para os que a querían transladar á igrexa parroquial foi interpretado como a súa vontade de ser venerada no lugar de Bosende, onde se edificou o actual santuario. A súa festa celébrase o domingo seguinte ó día 18 de xullo e a ela acode gran cantidade de devotos en busca da protección da Santa contra as mordedelas das cobras.
No lugar do Viso hai outro cruceiro de granito, onde o coengo García Fuente quixo edificar unha capela. A asociación de veciños de Santa María, para honras este monumentos artísticos e relixiosos, existentes con tanta abundancia na súa demarcación, parece que tomou o nome de “Cruceiro” para denominala.
Luis Casado Fernández, coñecido como Ksado (Ávila 1888-Ourense 1972) foi o autor de “Estampas de Galicia”, un proxecto fotográfico que publicou en 1936 e que contén 405 imáxenes en formato cromo. Foi moi popular na súa época e alcanzou gran difusión cunha tirada de 10.000 exemplares.
Nas “Estampas de Galicia” hai polo menos catro fotos feitas en Arzúa que se amosan a continuación;
Sere 12 – Núm. I Arzúa. Una rogativa
Serie 12 – Núm 2 – Arzúa. Esperando el comienzo de la misa mayor
Aseconia ou Assegonia era unha mansio ou pousada oficial romana, un lugar onde pasar a noite durante un viaxe que mantiña o goberno. Asegonia aparece mencionada en varias fontes clásicas do século III ou posteriores (Itinerario de Antonino, Itinerario de Barro ou o Anónimo de Rávena)
Actualmente, crese que Aseconia estaba en Compostela, pero dende o século XIX varios autores a situaron en Arzua:
Oíns, según R. Barros Silvelo en Antiguedades de Galicia (1875)
Dombodán, según Arias Bonet en varios traballos publicados entre 1987 e 1989
Cercanías de Arzúa, según María del Dulce Nombre Estefanía Álvarez en Vías romanas de Galicia (1960).
O 5 de marzo de 1995 celebrouse a vixésima edición da Festa do Queixo, daquel día quedou este vídeo de case tres minutos emitido na TVG, podese ver ao pregoeiro de aquel ano: Antón Reixa.
O 20 de marzo de 1927, a revista ilustrada “Vida Gallega”, no seu número 335 publicou a fotografía que compartimos con este pe de foto:
Arzúa – Comisión que fue a la Coruña con objeto de gestionar la conservación del juzgado de aquel partido.
A mesma fotografía figura noutro recorte de prensa que recolle Armando Cascón na páxina 111 do seu libro “Arzúa na memoria. Espello histórico dunha terra”, editado pola Deputación da Coruña en 2005 (ISBN 8498129187). Descoñecemos en que xornal se publicou. Reproducimos o texto que acompañou á foto nesta ocasión:
AYUNTAMIENTO DE LA CORUÑA UNA NUMEROSA COMISIÓN DE ARZÚA
La numerosa y distinguida comisión de Arzúa, que ayer estuvo en esta ciudad gestionando que no sea suprimido aquel Juzgado de primera instancia.
Estuvo ayer en La Coruña una nutridísima y prestigiosa comisión de fuerzas vivas de Arzúa, con el fin de recabar de las principales autoridades su apoyo y protección para el logro de legítimas aspiraciones, cuya importancia huelga encarecer.
Háblase estos días en la laboriosa villa de la supresión del Juzgado de primera instancia de aquel partido. Ello ha producido allí un espontáneo movimiento de disgusto, que ha puesto en guardia a las fuerzas vivas del pueblo para evitar en los posible tan enorme perjuicio.
La nutridísima comisión que ayer estuvo en La Coruña la componían miembros tan valiosos y significados como el alcalde, don Emilio Piñeiro, quien además representa en Arzúa al importante rotativo madrileño “La Nación”; el diputado provincial don José Salgado Codesido, que además es miembro de la Unión Patriótica provincial; el prestigioso farmaceútico y presidente de aquella patriótica entidad don Pastor García Varela; los respetables curas de Arzúa y Boente don José Brandariz y don Domingo Louzao; los procuradores don Manuel Villar y don Jesús Rodríguez Pintor; el juez municipal de El Pino y cabo del Somatén de la expresada villa, don Antonio García; médico don Alfonso Saavedra; secretario del Juzgado municipal, don Jesús Rodríguez Ramos, concejal don Jesús Vila, y los prestigiosos comerciantes don Benjamín Salgado, don Ricardo Costoya, don Federico Nogueira, don Juan Vidal, don Antonio Varela, don José Rivas y don Manuel Lamas, además de otras personalidades de arraigo en aquella comarca.
La aludida comisión visitó al dignísimo gobernador civil, señor Pérez y García Argüelles, quien recibió a los comisionistas con la afabilidad y deferencia en el características, escuchando atentamente las explicaciones de los visitantes, prometiendo apoyarlas cerca del Gobierno.
Visitó también la comisión de referencia al probo presidente de la Audiencia Territorial señor Alcón, ante quienes expresaron aquellos los deseos del vecindario de Arzúa y su partido, para que se mantenga no solo el funcionamiento del Juzgado de primera instancia, sino también la capitalidad que, según parece, trata de arrebatársele, olvidando las circunstancias a que por su situación tiene preferente derecho.
Además de los escritos presentados ante el señor Alcón por el Ayuntamiento de Arzúa, figuran las certificaciones de los distintos párrocos de aquel partido, quienes se suma con su firma y sello parroquial a los acuerdos adoptados por los respectivos plenos municipales, además de otro escrito muy expresivo del vecindario, pidiendo el mantenimiento del repetido Juzgado.
Hacemos muy fervientes votos por que el Gobierno deje las cosas en el mismo estado actual